Dziedziczenie a emerytura. Co się zmienia po śmierci bliskiej osoby?
Śmierć emeryta lub rencisty nie oznacza, że bliscy automatycznie przejmują wypłacane świadczenie. Rodzina może jednak odzyskać należne pieniądze, ubiegać się o rentę rodzinną, skorzystać z renty wdowiej lub sprawdzić środki na subkoncie ZUS. Kluczowe są terminy i właściwe wnioski.
W skrócie
- Śmierć osoby pobierającej emeryturę lub rentę nie oznacza automatycznego przejęcia świadczenia przez rodzinę.
- Należność za ostatni miesiąc życia emeryta lub rencisty może przysługiwać bliskim, ale trzeba złożyć odpowiedni wniosek w ZUS w ciągu 12 miesięcy od śmierci.
- Istnieje możliwość ubiegania się o rentę rodzinną lub wdowią oraz o środki zgromadzone na subkoncie ZUS albo w OFE, jednak każda sprawa wymaga odrębnego działania i złożenia właściwego wniosku.
- Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Emerytura nie przechodzi na spadkobierców
Gdy umiera osoba pobierająca emeryturę albo rentę, jej prawo do kolejnych comiesięcznych wypłat wygasa. Nie jest to składnik majątku, który można zapisać w testamencie albo podzielić tak jak mieszkanie, samochód czy oszczędności. Bliscy nie mogą więc po prostu "przejąć" emerytury mamy, ojca lub współmałżonka.
Nie oznacza to jednak utraty wszystkich pieniędzy. Inaczej traktuje się emeryturę należną za miesiąc zgonu, inaczej wypłatę za kolejne miesiące, a jeszcze inaczej rentę rodzinną oraz środki zapisane na subkoncie.
Ostatnia wypłata może należeć się rodzinie
Świadczenie za miesiąc, w którym zmarł emeryt lub rencista, jest co do zasady należne za cały ten miesiąc. Jeżeli senior zmarł na początku kwietnia, nadal może przysługiwać emerytura za kwiecień.
Jeśli świadczenie za miesiąc śmierci trafiło na konto, nie jest wypłatą za okres po zgonie. Gdy jednak listonosz przynosi gotówkę już po śmierci adresata, rodzina nie powinna jej przyjmować w jego imieniu, lecz wystąpić do ZUS o należne środki. Z kolei przelew dotyczący następnego miesiąca, nawet wysłany wcześniej z powodu weekendu lub święta, podlega zwrotowi. Trzeba więc sprawdzić, którego miesiąca dotyczy wypłata, a nie tylko kiedy pieniądze pojawiły się na rachunku.
Niezrealizowane świadczenie. Liczy się roczny termin
Jeżeli należna emerytura lub renta nie została wypłacona przed śmiercią, może zostać przekazana bliskim jako niezrealizowane świadczenie. Dotyczy to wypłaty za miesiąc zgonu, ale także sytuacji, gdy zmarły złożył wniosek o świadczenie, spełniał warunki, lecz nie doczekał decyzji lub przelewu.
W pierwszej kolejności o pieniądze mogą wystąpić małżonek i dzieci, które prowadziły ze zmarłym wspólne gospodarstwo domowe. Następnie są to małżonek i dzieci, które z nim nie mieszkały, a dalej inni uprawnieni członkowie rodziny albo osoby pozostające na utrzymaniu zmarłego.
Wniosek ENS trzeba złożyć w ZUS w ciągu 12 miesięcy od dnia śmierci. Po tym terminie roszczenie zasadniczo wygasa. Potrzebne mogą być akt zgonu, dokument potwierdzający pokrewieństwo oraz dowody wspólnego gospodarstwa lub utrzymywania zmarłego. Od wypłaty ZUS potrąca zaliczkę na podatek i wystawia PIT-11.
Renta rodzinna nie jest odziedziczoną emeryturą
Po śmierci bliskiej osoby może powstać prawo do renty rodzinnej. To nowe, odrębne świadczenie obliczane na podstawie tego, co przysługiwało lub mogłoby przysługiwać zmarłemu. Prawo mogą mieć dzieci, małżonek, a w określonych przypadkach także rodzice.
Wdowa lub wdowiec może otrzymać rentę rodzinną, jeżeli w chwili śmierci małżonka miał ukończone 50 lat, był niezdolny do pracy albo wychowuje dziecko uprawnione do renty. Prawo może pojawić się także wtedy, gdy warunek wieku lub niezdolności zostanie spełniony w ciągu pięciu lat od śmierci małżonka albo zakończenia wychowywania dzieci.
Dla jednej osoby renta rodzinna wynosi 85 proc. świadczenia zmarłego, dla dwóch - 90 proc., a dla co najmniej trzech - 95 proc. Jest to jedna renta dzielona między wszystkich uprawnionych.
Renta wdowia zmieniła zasady dla małżonków
Od lipca 2025 roku osoby spełniające warunki mogą łączyć własną emeryturę z częścią renty rodzinnej po małżonku. W 2026 roku wdowa lub wdowiec może otrzymywać 100 proc. własnej emerytury i 15 proc. renty rodzinnej albo 100 proc. renty rodzinnej i 15 proc. własnego świadczenia. Od 1 stycznia 2027 roku udział drugiego świadczenia wzrośnie do 25 proc. Łączna suma nie może przekroczyć trzykrotności najniższej emerytury.
Renta wdowia nie działa automatycznie. Trzeba mieć co najmniej 60 lat w przypadku kobiety lub 65 lat w przypadku mężczyzny, pozostawać ze zmarłym we wspólności małżeńskiej do dnia śmierci, nabyć prawo do renty rodzinnej nie wcześniej niż po ukończeniu 55 lat przez kobietę albo 60 lat przez mężczyznę oraz nie zawrzeć kolejnego małżeństwa. Konieczny jest wniosek ERWD.
Subkonto ZUS i wypłata gwarantowana
Rodzina powinna sprawdzić, czy zmarły miał środki na subkoncie ZUS lub w OFE. Mogą one zostać wypłacone wskazanym osobom albo spadkobiercom. Wniosek o środki z subkonta ZUS nie jest ograniczony rocznym terminem obowiązującym przy niezrealizowanym świadczeniu.
W określonych przypadkach możliwa jest również wypłata gwarantowana. Dotyczy emeryta mającego subkonto, który nabył prawo do emerytury docelowej po osiągnięciu 65 lat i zmarł w ciągu trzech lat od miesiąca pierwszej wypłaty. Pieniądze mogą wówczas otrzymać wskazane osoby uposażone.
Po śmierci bliskiego trzeba działać osobno w każdej sprawie
Warto ustalić, czy ostatni przelew był należny, złożyć w terminie wniosek ENS, sprawdzić prawo do renty rodzinnej i wdowiej oraz środki na subkoncie, w OFE i możliwość wypłaty gwarantowanej. Dopiero to pokazuje, jakie pieniądze mogą trafić do rodziny.
