Spis treści:
- Zwykłe wstawanie mówi więcej, niż się wydaje
- Jak prawidłowo wykonać test?
- Jaki wynik jest uznawany za niski?
- Niski wynik to sygnał, a nie wyrok
- Kiedy lepiej nie robić testu samodzielnie?
- Co zrobić, gdy rezultat jest poniżej normy?
Zwykłe wstawanie mówi więcej, niż się wydaje
Wstawanie z krzesła wymaga współpracy mięśni ud, pośladków i tułowia, odpowiedniej ruchomości stawów, koordynacji oraz utrzymania równowagi. Gdy z wiekiem siła mięśniowa spada, właśnie ten ruch może jako jeden z pierwszych zacząć sprawiać trudność.
30-Second Chair Stand Test, czyli test 30-sekundowego wstawania z krzesła, jest wykorzystywany w ocenie funkcjonalnej osób starszych. Pokazuje przede wszystkim siłę i wytrzymałość kończyn dolnych, potrzebne do chodzenia po schodach, wsiadania do samochodu, robienia zakupów czy odzyskiwania równowagi po potknięciu. Wynik poniżej wartości przeciętnych może wskazywać na zwiększone ryzyko upadków i stopniową utratę samodzielności.
Jak prawidłowo wykonać test?
- Potrzebne jest krzesło bez podłokietników, z prostym oparciem i siedziskiem na wysokości około 43 cm.
- Powinno stać na twardej, nieśliskiej podłodze, najlepiej oparciem przy ścianie.
- Obok seniora powinna znajdować się druga osoba, gotowa zareagować w razie utraty równowagi.
- Badany siada na środku siedziska, ustawia stopy płasko na podłodze i prostuje plecy.
- Ręce krzyżuje na klatce piersiowej, kładąc dłonie na przeciwległych barkach.
- Po uruchomieniu stopera wstaje do pełnego wyprostu, a następnie ponownie siada.
- Powtarza ruch przez 30 sekund, możliwie sprawnie, ale bez szarpania.
Liczy się każde pełne wstanie. Jeżeli po upływie czasu senior znajduje się już powyżej połowy drogi do pozycji stojącej, ostatnią próbę można zaliczyć. W standardowej wersji nie wolno odpychać się rękami. Gdy bez ich pomocy nie da się wstać, test należy przerwać. Taka informacja sama w sobie jest ważnym sygnałem do dokładniejszej oceny sprawności.
Jaki wynik jest uznawany za niski?
Rezultat porównuje się z normami dla wieku i płci. Według tabel stosowanych w programie profilaktyki upadków STEADI za wynik poniżej średniej uznaje się:
Przykładowo 67-letnia kobieta, która w ciągu pół minuty wstanie dziesięć razy, osiąga wynik poniżej średniej. Nie oznacza to jednak, że jedna liczba rozstrzyga o stanie zdrowia. Znaczenie mają również wzrost, masa ciała, wysokość krzesła, ból, przebyte urazy, choroby stawów i układu nerwowego, a nawet zmęczenie w dniu próby.
Niski wynik to sygnał, a nie wyrok
Słabszy rezultat może świadczyć o obniżonej sile i wytrzymałości nóg, ale test nie wskazuje przyczyny problemu. Nie rozpoznaje sarkopenii, choroby serca, zaburzeń równowagi ani schorzeń neurologicznych. Nie powinien także służyć do przewidywania długości życia konkretnej osoby.
Gorsza sprawność w próbach wstawania wiąże się statystycznie z większym ryzykiem ograniczeń ruchowych, upadków, urazów i utraty niezależności. Jest to jednak zależność obserwowana w badanych grupach, a nie pewna prognoza dotycząca jednego seniora.
Niepokojący wynik najlepiej potraktować jako powód do rozmowy z lekarzem rodzinnym, geriatrą albo fizjoterapeutą. Specjalista może dodatkowo ocenić chód, równowagę, przyjmowane leki oraz ciśnienie po zmianie pozycji ciała. Czasami trudności wynikają z osłabienia mięśni, ale mogą być również związane z bólem stawów, zawrotami głowy, działaniem leków lub problemami neurologicznymi.
Kiedy lepiej nie robić testu samodzielnie?
Próby nie należy wykonywać bez asekuracji, jeżeli senior niedawno upadł, ma silne zawroty głowy, omdlenia, duszność, ból w klatce piersiowej, świeży uraz, znaczne problemy z równowagą albo zwykle potrzebuje pomocy przy wstawaniu.
Test trzeba natychmiast przerwać, gdy pojawi się ból, nagłe osłabienie, mroczki przed oczami, duszność lub uczucie niestabilności. Nie należy również wykonywać go w okresie zaostrzenia choroby, tuż po zabiegu ani wtedy, gdy lekarz zalecił ograniczenie wysiłku.
Wyniku nie warto poprawiać za wszelką cenę. Szybkie i niedokładne ruchy zwiększają ryzyko upadku oraz zafałszowują pomiar. Test najlepiej powtarzać co kilka tygodni w podobnych warunkach: na tym samym krześle, o zbliżonej porze i po porównywalnym odpoczynku.
Co zrobić, gdy rezultat jest poniżej normy?
Pierwszym krokiem nie powinien być intensywny trening na własną rękę, lecz ustalenie, z czego wynika trudność. Czasem wystarczy stopniowo zwiększać codzienną aktywność, innym razem potrzebny jest indywidualny program ćwiczeń siłowych, równoważnych i marszowych.
Siadanie i wstawanie może być elementem treningu. Ćwiczenie można początkowo wykonywać z wyższego krzesła, wolniej i z asekuracją. Liczbę powtórzeń, tempo oraz zakres ruchu należy jednak dostosować do możliwości seniora. Osoba mająca problemy ze stawami, sercem, ciśnieniem lub równowagą powinna wcześniej omówić plan ćwiczeń ze specjalistą.
Test warto traktować jak domowy termometr sprawności: nie stawia diagnozy, lecz pomaga zauważyć zmianę. Spadek wyniku, pojawienie się bólu lub coraz częstsze podpieranie się rękami to informacje, których nie należy lekceważyć. Z kolei poprawa o kilka prawidłowo wykonanych powtórzeń może pokazywać, że regularny ruch przynosi efekt i ułatwia codzienne funkcjonowanie.
