Spis treści:
- Kiedy dziecko może wystąpić o zachowek?
- Nie było testamentu, ale rodzic rozdał majątek
- Ile wynosi zachowek po matce lub ojcu?
- Od kogo żądać zapłaty?
- Kiedy zachowek się nie należy?
- Na dochodzenie roszczenia jest określony czas
Kiedy dziecko może wystąpić o zachowek?
Najczęściej chodzi o sytuację, w której matka lub ojciec zapisali cały majątek jednemu dziecku, partnerowi, dalszemu krewnemu albo osobie niespokrewnionej. Pominięcie w testamencie nie oznacza jeszcze utraty wszystkich praw. Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, jeżeli dziedziczyliby po nim z ustawy.
Po rodzicach roszczenie najczęściej przysługuje ich dzieciom. Wnuki mogą wejść w miejsce swojego rodzica, gdy ten nie dożył otwarcia spadku lub jest traktowany tak, jakby go nie dożył. Dopóki dziecko zmarłego żyje i samo należy do kręgu spadkobierców ustawowych, jego dzieci zasadniczo nie żądają zachowku po dziadku albo babci.
Zachowku można domagać się również wtedy, gdy uprawniony został uwzględniony w testamencie, lecz otrzymał mniej niż gwarantowane minimum. Jeżeli należny zachowek wynosiłby 100 tys. zł, a ze spadku przypadło mu 30 tys. zł, może żądać uzupełnienia brakujących 70 tys. zł.
Nie było testamentu, ale rodzic rozdał majątek
Brak testamentu nie zawsze zamyka drogę do zachowku. Problem pojawia się, gdy rodzic za życia przekazał najcenniejsze składniki majątku jednemu z dzieci, a po jego śmierci do podziału pozostało niewiele. Spadkobiercy formalnie dziedziczą wtedy z ustawy, lecz jeden z nich może faktycznie nie otrzymać nawet minimum chronionego przez prawo.
Art. 993 Kodeksu cywilnego nakazuje przy obliczaniu zachowku doliczać do spadku określone darowizny i zapisy windykacyjne. Nie każda przekazana suma zwiększy jednak podstawę rozliczeń. Art. 994 wyłącza między innymi drobne, zwyczajowo przyjęte podarunki. Darowizny sprzed ponad dziesięciu lat nie dolicza się, jeżeli otrzymała ją osoba niebędąca spadkobiercą ani uprawnionym do zachowku. Ograniczenie to nie działa tak samo wobec darowizn przekazanych spadkobiercom lub osobom uprawnionym.
Ważna jest także wycena. Art. 995 wskazuje, że stan darowanej nieruchomości ocenia się z chwili jej przekazania, ale stosuje ceny z momentu ustalania zachowku. Wieloletni wzrost cen mieszkań może więc znacząco podwyższyć wysokość roszczenia.
Ile wynosi zachowek po matce lub ojcu?
Najpierw ustala się udział, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Następnie stosuje się ułamek przewidziany w art. 991. Pełnoletni i zdolny do pracy uprawniony może żądać połowy wartości udziału ustawowego. Małoletni zstępny oraz osoba trwale niezdolna do pracy mają prawo do dwóch trzecich tego udziału.
Jeżeli po zmarłym rodzicu dziedziczyliby małżonek i dwoje dzieci, każde otrzymałoby ustawowo po jednej trzeciej spadku. Zachowek pominiętego, pełnoletniego dziecka wynosi zatem jedną szóstą podstawy obliczeń. Przy wartości majątku wynoszącej 600 tys. zł będzie to 100 tys. zł. Dla małoletniego dziecka zachowek wyniósłby około 133,3 tys. zł.
Od kogo żądać zapłaty?
W pierwszej kolejności roszczenie kieruje się do spadkobiercy, który otrzymał majątek. Gdy nie można uzyskać od niego pełnej kwoty, odpowiedzialność może objąć zapisobiercę windykacyjnego, a następnie osobę obdarowaną. Art. 1000 pozwala żądać uzupełnienia zachowku od obdarowanego, zasadniczo w granicach wzbogacenia wynikającego z darowizny.
Dziecko może więc wystąpić przeciwko bratu lub siostrze, jeżeli to oni przejęli cały spadek albo otrzymali od rodzica znaczącą darowiznę. Podstawą roszczenia nie jest jednak samo pokrewieństwo między rodzeństwem, lecz ich status dzieci zmarłego rodzica.
Rodzeństwo nie ma natomiast prawa do zachowku po bracie czy siostrze tylko dlatego, że mogłoby dziedziczyć po nich z ustawy. Katalog uprawnionych nie obejmuje rodzeństwa spadkodawcy. Brat lub siostra mogą żądać zachowku po wspólnej matce albo ojcu, ale nie po sobie nawzajem.
Kiedy zachowek się nie należy?
Samo zdanie zapisane w testamencie: "nic nie zostawiam synowi" nie oznacza skutecznego wydziedziczenia. Art. 1008 pozwala pozbawić zachowku tylko z powodów określonych w ustawie. Chodzi między innymi o uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych, trwałe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego albo umyślne przestępstwo przeciwko spadkodawcy lub jednej z jego najbliższych osób.
Zgodnie z art. 1009 przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z treści testamentu. Ogólne stwierdzenie o konflikcie rodzinnym może okazać się niewystarczające. Jeżeli rodzic przebaczył dziecku, wydziedziczenie nie powinno odnieść skutku. Co ważne, dzieci wydziedziczonego potomka mogą zachować własne prawo do zachowku.
Roszczenia nie uzyska również osoba uznana przez sąd za niegodną dziedziczenia. Prawo może utracić także osoba, która zawarła z przyszłym spadkodawcą notarialną umowę o zrzeczeniu się dziedziczenia lub samego zachowku. Dodatkowej wypłaty nie otrzyma też uprawniony, któremu wcześniejsze darowizny, zapisy albo udział w spadku już pokryły należną kwotę. Odrzucenie spadku również może wyłączyć możliwość wystąpienia z żądaniem.
Na dochodzenie roszczenia jest określony czas
Zachowek nie jest przyznawany ani wypłacany z urzędu. Uprawniony powinien ustalić skład majątku, historię darowizn, krąg spadkobierców i wysokość roszczenia. Następnym krokiem jest zwykle wezwanie zobowiązanego do zapłaty. Jeżeli strony nie zawrą ugody, pozostaje droga sądowa.
Terminy reguluje art. 1007 Kodeksu cywilnego. Roszczenie wobec spadkobiercy związane z testamentem przedawnia się po pięciu latach od jego ogłoszenia. Roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej z powodu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego przedawnia się po pięciu latach od otwarcia spadku, czyli śmierci rodzica. Po upływie terminu pozwany może podnieść zarzut przedawnienia i doprowadzić do oddalenia żądania.
Nawet prawidłowo obliczony zachowek nie zawsze musi zostać zapłacony jednorazowo. Art. 997¹ pozwala zobowiązanemu wystąpić o odroczenie płatności, rozłożenie jej na raty, a w wyjątkowych przypadkach także o obniżenie świadczenia. Sąd bierze wtedy pod uwagę sytuację osobistą i majątkową obu stron. Dlatego w sprawach o zachowek po rodzicach znaczenie ma nie tylko testament, lecz również historia darowizn, ich daty, wartość majątku oraz rodzinne okoliczności.
