Jedno zdanie i wszystko jasne. Tak mówi egocentryk

Egocentryzm to sposób postrzegania świata polegający na umiejscowieniu własnej osoby w jego samym centrum. Jest to stan, w którym cudze poglądy i postawy są marginalizowane na rzecz własnych przekonań, a rzeczywistość zewnętrzna jest interpretowana wyłącznie przez pryzmat osobistych doświadczeń. Egocentryk nawet w obliczu logicznych argumentów, pozostaje głęboko przekonany, że świat funkcjonuje (lub powinien funkcjonować) zgodnie z jego mniemaniem. Według Jana Piageta, egocentryzm jest wpisany w rozwój dziecka do około 7. roku życia. W tym wieku dziecko milcząco przyjmuje, że inni ludzie widzą i czują dokładnie to samo, co ono.

Egocentrycy mają również problemy, aby wyobrazić sobie siebie w położeniu innej osoby, co może być odbierane jako brak empatii. Osoby te stawiają siebie w centrum rozmowy, chociaż nie zawsze jest to oczywiste. Psychologowie, w tym Alison Wood Brooks z Harvardu wskazuje na pewne charakterystyczne sposoby konturowania zdań, które są typowe dla egocentryków.

Egocentryka idealnie opisuje mechanizm "wszystkie drogi prowadzą do mnie". Każda historia, niezależnie od tego, jak bardzo jest dramatyczna lub odległa, w ustach egocentryka zawsze znajduje wspólny mianownik: jego własną osobę. To specyficzny sposób funkcjonowania, w którym cały świat zewnętrzny jest filtrowany przez osobiste korzyści lub przeżycia.

Co ważne egocentryk żyje w relacjach z ludźmi i bardzo potrzebuje ich uwagi. Chce być postrzegany jako osoba niezastąpiona, wyjątkowa i niezwykle ważna. Egocentryk poniekąd jest głównym bohaterem w każdej historii, nigdy nie pomyśli o sobie jako o postaci drugoplanowej czy też statyście.

Rozpoznanie egocentryka ułatwia obserwacja jego reakcji na proste, życiowe sytuacje. Zimą, gdy pada śnieg nie pomyśli, że ma to korzyść dla przyrody, skupi się tylko na tym, że mu zimno. Poza tym osoby takie lubią licytować się na cierpienie, czyli w obliczu problemu kogoś, zaznaczać że mają gorzej. Widoczna jest także anihilacja cudzych przeżyć. Jeśli zajmowi lub rodziną dzielą się z nimi trudnymi doświadczeniami to egocentrycy i tak w kilka sekund zmienią temat, aby mówić o sobie.

Alison Wood Brooks zwraca uwagę na zjawisko jakim jest "boomerasking". Polega to na zadawaniu pytań, które tylko pozornie wyrażają zainteresowanie rozmówcą. W rzeczywistości są one jak bumerang - rzucone w stronę drugiej osoby, wraca do nadawcy. Egocentryk pyta o nasz dzień lub sukces tylko po to, by po krótkiej odpowiedzi przejąć głos i móc znów mówić wyłącznie o sobie.

Jak objawia się egocentryzm w wypowiedziach? Egocentrycy mogą zaczynać rozmowę od z pozoru miłego i uprzejmego zagadnięcia. Zdania typowe dla tych osób mogą brzmieć np.:

1. Pytanie o posiłek: "Masz już pomysł na dzisiejszą kolację? Bo ja właśnie wybieram się na te słynne burgery, wiesz, ostatnio okryłem taką małą lokalną restaurację, nikt o niej nie słyszał..."
2. Pytanie o urlop: "Udało ci się odpocząć na wyjeździe? Bo u mnie było fantastycznie, zobacz koniecznie te zdjęcia, które zrobiłem, bo widoki zapierały dech w piersiach..."
3. Pytanie o pasje: "Jak tam twoja nauka rysunku? Wiesz ja w tym roku zaczęłam uczyć się śpiewu. Trenerka mówi, że świetnie mi wychodzi, ostatnio zaśpiewałam..."

Egocentryzm w języku poza metodą bumerangu objawia się na wielu płaszczyznach. Najłatwiej rozpoznać taką osobę przez centralizowanie siebie. Tematem jest zawsze mówiący. Słyszymy wtedy np.:

• "ja zrobiłem X, potem ja musiałem Y…",
• "u mnie to wygląda tak…",
• "ja mam inaczej niż inni".

Ponadto nawet po początkowych zagadaniu, w dalszej części wypowiedzi nie ma odniesienia do innych perspektyw. Widać to przez znikomą ilość słów takich jak "ty" czy "oni". Pojawia się mało pytań o drugą osobę, a rozmowa staje się zbiorem deklaracji zamiast dialogu. Egocentryk często dba o utrzymywanie idealnego obrazu siebie, co zbliża go do postaw narcystycznych.

Nie ma jednej złotej formuły, jak egocentrycy zaczynają zdania. Wielu z nich zadane pytanie pomocnicze, aby móc mówić o sobie, inni mogą zaczynać od powyżej wymienionych zwrotów. Egocentryka najłatwiej rozpoznać go dłuższych wypowiedziach, gdzie "ja" gra pierwsze skrzypce.

Psychologowie wyodrębniają trzy główne powody, dla których ludzie stosują taktykę "bumerangu". W praktyce motywacje te to:

• Autoprezentacja - w tym chęć zaimponowania innym, poprzez zagadanie o kwestie, o której egocentryk chce opowiedzieć np. pracę.
• Szukanie uwagi - często następuje to wskutek wywołania litości u rozmówcy. Pozorne pytanie o humor, pasję, czy codzienne życie może zmienić się w długi monolog egocentryka na temat tego jak źle się u niego dzieje.
• Przejęcie kontroli nad rozmową - zagadanie o plany na wieczór czy weekend to może być tylko pretekst to tego, aby po krótkiej odpowiedzi powrócić do tematu, o którym chce opowiedzieć egocentryk.

Alison Wood Brooks dzieli te zachowania na trzy konkretne kategorie: potrzebę pochwalenia się, potrzebę uzyskania współczucia oraz chęć zabłyśnięcia anegdotą. W każdym z tych przypadków początkowe pytanie pełni funkcję "konia trojańskiego". Wydaje się miłym gestem, ale jego jedynym zadaniem jest stworzenie bezpiecznego i w miarę eleganckiego przejścia do monologu o sobie.

Choć pojęcia te często wrzuca się do jednego worka, w psychologii dzieli je bardzo wyraźna granica. Różnią się one przede wszystkim motywacją, która stoi za zachowaniem danej osoby.

1. Egocentryzm - to przede wszystkim poznawcza i rozwojowa niezdolność do zrozumienia, że inni mogą mieć inny punkt widzenia. Egocentryk nie robi tego, by celowo kogoś skrzywdzić on po prostu zapomina, że czyjaś perspektywa jest tak samo ważna jak jego własna.
2. Egoizm - to postawa nastawiona na konkretny zysk i własny interes. Egoista doskonale wie, że inni ludzie mają swoje potrzeby, ale świadomie decyduje się je ignorować, jeśli kolidują one z jego planami. W przeciwieństwie do egocentryka, egoista nie musi być w centrum uwagi.
3. Megalomania - to skrajna forma poczucia własnej wielkości, mocy i nieomylności. Megaloman ma przymus bycia podziwianym i posiadania władzy nad otoczeniem. W tym przypadku inni ludzie są traktowani jedynie jako tło dla podkreślenia jego wyjątkowości.

Warto pamiętać, że nie każda osoba, która ściąga rozmowę na siebie jest egocentrykiem. Bardzo często mechanizm "bumerangu" wynika z prostszych przyczyn, chociaż zwykłego nawyku wynosząc ten styl rozmów z domu. Czasami może to być także ucieczka przed ciszą i taka osoba woli opowiadać o sobie niż milczeć.